Kontakt z substancjami chemicznymi może być niebezpieczny dla środowiska, osób postronnych, mienia, ale i ratowników. Dlatego ratownictwo chemiczne wymaga nie tylko zastosowania odpowiedniego sprzętu, ale przede wszystkim właściwego rozpoznania sytuacji i dostosowania działań do możliwości jednostki. Z tego względu w PSP oraz KSRG funkcjonuje podział na zakres podstawowy i specjalistyczny. Czym różnią się te zakresy i na jakie zagrożenia mogą natknąć się jednostki podczas działań?
Dziedziny ratownictwa
W ramach KSRG organizowane są różne dziedziny działań ratowniczych, czyli walka z pożarami oraz ratownictwo techniczne, chemiczne, ekologiczne i medyczne. Działania wysokościowe, wodno-nurkowe i poszukiwawczo-ratownicze mieszczą się w ratownictwie technicznym.
Ratownictwo chemiczne PSP obejmuje działania związane z materiałami niebezpiecznymi, których właściwości mogą stwarzać bezpośrednie zagrożenie dla ludzi, zwierząt, środowiska lub mienia. Mogą to być zarówno duże zdarzenia przemysłowe, jak i inne, np. związane z transportem substancji niebezpiecznych, rozszczelnieniem instalacji czy niekontrolowanym uwolnieniem nieznanej substancji.
Postępowanie przy skażeniu chemicznym
Postępowanie przy skażeniu chemicznym rozpoczyna się od rozpoznania sytuacji i zabezpieczenia miejsca zdarzenia tak, by ograniczyć zagrożenie dla ratowników, osób postronnych i otoczenia. Konieczne jest wyznaczenie strefy zagrożenia, ewakuacja osób i zwierząt, ostrzeżenie zagrożonych oraz ograniczanie skutków emisji. Jeśli jest to możliwe i konieczne, służby przeprowadzają wstępną dekontaminację oraz udzielają pomocy poszkodowanym.
Istotne jest przy tym to, że jednostka nie powinna podejmować działań przekraczających jej możliwości. Jeśli działania wymagają specjalistycznego sprzętu lub kwalifikacji, potrzebne będzie wsparcie ze strony wyspecjalizowanych jednostek.
Czym różni się poziom podstawowy od specjalistycznego w ratownictwie chemicznym?
Czynności ratownicze w zakresie podstawowym są realizowane przez wszystkie jednostki ratowniczo-gaśnicze PSP i inne jednostki ochrony przeciwpożarowej KSRG, które zadeklarowały taką gotowość i spełniają określone wymagania.
Z kolei zakres specjalistyczny realizowany jest przez wyspecjalizowane zespoły dysponujące dodatkowymi kwalifikacjami, wyposażeniem oraz możliwościami prowadzenia bardziej zaawansowanego rozpoznania i działań. Obejmuje m.in. zabezpieczenie chemiczne, rozpoznanie chemiczne i specjalne, dekontaminację oraz analizę laboratoryjną.
W praktyce oznacza to, że podstawowym zadaniem pierwszego zastępu jest bezpieczne rozpoznanie, ochrona ludzi, ograniczenie zagrożenia i właściwe przekazanie informacji kolejnym siłom.
Ile poziomów gotowości ratownictwa chemicznego występuje na poziomie specjalistycznym?
Obowiązujące zasady wyróżniają ,pięć poziomów gotowości ratownictwa chemicznego w zakresie specjalistycznym:
A – zabezpieczenie chemiczne,
B – rozpoznanie chemiczne,
C – rozpoznanie specjalne,
D – dekontaminacja,
L – analiza laboratoryjna.
Poszczególne poziomy odpowiadają różnym możliwościom specjalistycznych grup. Nie każda grupa musi więc posiadać identyczne kompetencje i wyposażenie. W zależności od poziomu mogą być wykorzystywane m.in. specjalistyczne przyrządy pomiarowe, urządzenia do pobierania próbek, wyposażenie dekontaminacyjne czy zaplecze laboratoryjne.
Takie rozdzielenie pozwala dopasować siły do charakteru zdarzenia. Jest to szczególnie istotne wtedy, gdy początkowo nie ma pewności, z jaką substancją lub zagrożeniem mają do czynienia ratownicy.
Jakie są grupy ratownictwa specjalistycznego w Państwowej Straży Pożarnej?
W strukturach PSP funkcjonują specjalistyczne grupy, wykonujące różnego typu zadania. Wśród nich są m.in. specjalistyczne grupy ratownictwa chemiczno-ekologicznego, technicznego, wysokościowego, wodno-nurkowego oraz poszukiwawczo-ratowniczego.
Każdą z grup tworzą ratownicy posiadający odpowiednie kwalifikacje oraz wyposażenie pozwalające realizować zadania przypisane konkretnemu poziomowi gotowości. Grupa może zostać zadysponowana do zdarzeń, których skala lub charakter przekracza możliwości sił realizujących zakres podstawowy.
Sprzęt do ratownictwa chemicznego – czego potrzebują strażacy?
Sprzęt do ratownictwa chemicznego musi odpowiadać rodzajowi zagrożenia i poziomowi prowadzonych działań. Jednym z podstawowych elementów wyposażenia są aparaty ochrony dróg oddechowych, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko wystąpienia toksycznych gazów, par lub atmosfery o niebezpiecznym stężeniu tlenu.
Bardzo ważne są również odpowiednie środki ochrony ciała, takie jak kombinezon chemiczny. Strażak powinien być wyposażony w przyrządy do wykrywania i pomiaru zagrożeń, wyposażenie do ograniczania rozlewów i emisji, środki do dekontaminacji oraz sprzęt umożliwiający bezpieczne pobieranie próbek.
Dobór ochrony indywidualnej nie może być przypadkowy. Innych zabezpieczeń wymaga kontakt z substancją żrącą, innych obecność toksycznego gazu, a jeszcze innych zagrożenie promieniowaniem czy czynnikiem biologicznym.
Czy każda jednostka OSP musi być przeszkolona z ratownictwa chemicznego?
Nie każda jednostka OSP musi posiadać kompetencje właściwe dla specjalistycznej grupy PSP. Jednocześnie jednostki OSP KSRG, które zadeklarowały gotowość do realizacji podstawowych zadań z zakresu ratownictwa chemicznego i ekologicznego, muszą spełniać określone wymagania szkoleniowe i sprzętowe.
Dlatego szkolenie OSP z zakresu ratownictwa chemicznego powinno być dopasowane do rzeczywistych zadań jednostki. Strażacy powinni wiedzieć, jak rozpoznać potencjalne zagrożenie, zabezpieczyć miejsce, chronić siebie i osoby postronne oraz kiedy potrzebne jest wsparcie specjalistycznej grupy. Dzięki temu pierwsze działania na miejscu zdarzenia mogą być bezpiecznie prowadzone oraz prawidłowo ukierunkowane.
Jak wygląda szkolenie „Pierwsza pomoc i ratownictwo chemiczne dla straży pożarnej”?
Szkolenie z ratownictwa chemicznego powinno łączyć wiedzę teoretyczną z ćwiczeniami praktycznymi. Jego uczestnicy muszą poznać podstawowe rodzaje zagrożeń, zasady rozpoznania i zabezpieczenia miejsca zdarzenia, sposoby ograniczania skutków emisji oraz zasady doboru i stosowania środków ochrony indywidualnej. Szkolenie powinno odpowiadać realnym zadaniom, które dana jednostka może wykonywać.
W przypadku ćwiczeń dla straży pożarnej z zakresu pierwszej pomocy uczestnicy uczą się również postępowania z osobą poszkodowaną w warunkach charakterystycznych dla zdarzenia chemicznego, z uwzględnieniem bezpieczeństwa ratownika i zasad dekontaminacji. W przypadku jednostek PSP zakres kształcenia może być również rozszerzony o specjalistyczne zagadnienia związane z identyfikacją substancji, pomiarami, pobieraniem próbek czy dekontaminacją.
Ratownictwo chemiczne wymaga połączenia wiedzy, właściwego wyposażenia i umiejętności podejmowania decyzji pod presją czasu. Dla jednostek PSP i OSP regularne szkolenia są sposobem na utrzymanie gotowości do działania, ale również na ograniczenie ryzyka, że ratownik sam stanie się poszkodowanym. W Centrum Ratownictwa prowadzimy szkolenia łączące przygotowanie z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy z praktycznymi zagadnieniami związanymi z bezpieczeństwem podczas działań ratowniczych, pozwalające zdobyć szeroki zakres wiedzy oraz umiejętności.
Źródła: 1. Ratownictwo chemiczne i ekologiczne, Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej, dost. 10.09.2026 gov.pl/web/kgpsp/ratownictwo-chemiczne-i-ekologiczne 2. Ratownictwo chemiczne – poziom podstawowy, Przegląd Pożarniczy, dost. 10.09.2026 ppoz.pl/czytelnia/ratownictwo-i-ochrona-ludnosci/Ratownictwo-chemiczne-poziom-podstawowy/idn:868 3. Prakseologia działań ratownictwa chemicznego, Centrum Ratownictwa Chemicznego Instytut Północny, dost. 10.09.2026 ratownictwo.chem.pl/prakseo.htm 4. Zasady organizacji ratownictwa chemicznego i ekologicznego w KSRG (KG PSP, styczeń 2025, gov.pl/web/kgpsp/zasady-organizacji-rat-chem